Historisch tour op de kwekerij

Johan van den Berk is het vertrouwde gezicht achter onze boomvideo's. Zijn bomenkennis komt niet uit het niets: hij is de derde generatie binnen familiebedrijf Van den Berk Boomkwekerijen, dat inmiddels 85 jaar bestaat. Voor deze reportage liep Johan met zijn vader Jan over de kwekerij, langs plekken met een verhaal. Jan is 84, geboren op het terrein, en nog altijd bijna wekelijks op de kwekerij te vinden.

Het begon met de populieren langs de weg. Jans vader Peer plantte ze al voor de Tweede Wereldoorlog, voor de klompenmakerijen en luciferfabrieken in Eindhoven en Weert. Snelgroeiend, recht, makkelijk te verwerken.

"Een boom van tien tot veertien meter lengte bracht vijfenzeventig gulden op," vertelt Jan. "De grond eronder was minder dan een kwartje per vierkante meter waard." Een populier was soms meer waard dan de hele boerderij, mits je bereid was te wachten. Die les geeft een boomkweker door: niet het snelle resultaat, maar investeren in iets dat pas na jaren rendeert.

De boerderij

Wie bij Van den Berk een vergadering heeft of een klant ontvangt, spreekt meestal af in 'de boerderij'. Jarenlang was dit het kantoor; Johan introduceerde er in 1997 zelfs e-mail. Daarvoor was het een echt gemengd bedrijf, met varkens, koeien, kippen en een modderig erf.

Jan werd er geboren, op de plek waar nu dagelijks koffie wordt gezet.

Slapen op hooi en haver

"Hier ben ik geboren en opgegroeid," vertelt Jan. "De keuken was klein en eenvoudig, met een kacheltje voor de warmte. De 'goei kamer' was alleen voor speciale gelegenheden; in de winter liet je die liever dicht." De kinderen sliepen op een open zolder, op matrassen gevuld met hooi en haver. Elektriciteit was er niet, wel een luchtbuks tegen de ratten die 's nachts rondliepen. "Met z'n vieren in één kamer, dat was heel normaal. Je hield elkaar warm."

Aangrenzend lag de potstal, waar de mest zich ophoopte. Later kwamen automatische drinkbakken, verdween de potstal en werd het werk efficiënter. De boerderij paste zich steeds aan, zoals ze dat altijd heeft gedaan. Johan kent het huis uit zijn eigen jeugd, maar niet zoals zijn vader het kende: hetzelfde gebouw, een andere wereld, meegegroeid met de generaties.

De grootste maat die nog op transport kan

Toen de vraag naar populierenhout terugliep, kozen Jan en zijn broers Paulus en Martien een nieuwe koers: andere boomsoorten, groter en volwassener dan anderen durfden te kweken. Hun uitgangspunt was simpel: kweek de grootste maat die de vrachtwagen nog aankan.

Wie een boom wil met een brede kroon en een sterke uitstraling, is bereid daarvoor te betalen. Met een boom koop je tijd. Die keuze legde de basis voor wat uitgroeide tot ruim 1.600 boomsoorten op 350 hectare, met bomen die hun weg vinden door heel Europa.

Dertig ton uit Friesland

Onderweg staan ze stil bij een 150 jaar oude plataan, met een knoestige, licht scheve stam. Het is de zwaarste boom die ooit horizontaal over een Nederlandse rijksweg is vervoerd.

De boom stond bij een seniorenflat in Oentsjkerk en moest wijken voor nieuwbouw. Hij woog dertig ton en had een kroonbreedte van meer dan vijfentwintig meter; voor het transport werd de kroon ingekort tot segmenten van 4,5 meter. Hij staat inmiddels 25 jaar op de kwekerij.

"Die is nooit verkocht," zegt Jan. "Die blijft hier."

Boompje groot, plantertje nog niet dood

Jan krijgt regelmatig de vraag of er nog bomen staan die hij zelf heeft geënt. De meeste zijn allang verkocht en verplaatst, maar één staat er nog: in de tuin van zijn oudste zoon Pieter. "Die heb ik zelf geënt," zegt Jan, terwijl hij omhoogkijkt naar de boom. "Van één scheut. Er was nergens entmateriaal, dus ik moest zelf iets bedenken."

Het is een Fagus sylvatica 'Black Swan': een boom met diep donker blad dat tot laat in het seizoen zijn kleur behoudt. Hij is 54 jaar oud, meerdere keren verplant, en staat sinds 2013 op zijn huidige plek. Toevallig is hij precies even oud als Johan. De populariteit van deze soort is afgenomen. Sterkere zonnestraling zorgt ervoor dat het blad sneller verbrandt, en er zijn nieuwe varianten met vergelijkbaar blad op de markt gekomen. De vraag is veranderd, en de boom is wat uit de mode geraakt.

Voor Jan maakt dat niets uit. Hij blijft het een prachtige boom vinden.

Generatie op generatie

Wat Johan erft, is meer dan een bedrijf. Het is een manier van kijken naar de grond, naar bomen en naar de tijd die nodig is om iets te laten groeien. Zijn grootvader rekende uit hoeveel populieren de klompenmakers nodig hadden. Zijn vader zag de markt veranderen en koos voor specialisatie.

De oorsprong van Van den Berk Boomkwekerijen ligt bij de populieren langs de weg, bij een klein kacheltje in een eenvoudige keuken en bij kippenmest op het land. Drie generaties later telt het bedrijf ruim 1.600 soorten op 350 hectare, en groeit het verhaal nog altijd door.

Twee generaties Van den Berk in gesprek

Dit verhaal komt ook in beeld. Jan en Johan liepen samen over de kwekerij en spraken openhartig over vroeger en nu, van de eerste populieren tot de kwekerij van vandaag. In de video vertelt Jan zelf over de boerderij waar hij opgroeide, en laat Johan zien hoe die geschiedenis doorwerkt in het bedrijf van nu.