Bijzondere vruchtbomen en noten: welke soorten passen in jouw project?

Waarom komen eetbare bomen steeds vaker in bestekken voor?

De afgelopen jaren zijn voedselbossen en pluktuinen in Nederland flink toegenomen. Wat begon als kleinschalige initiatieven van particulieren en stichtingen, zien we nu ook terug bij gemeenten. Utrecht, Nijmegen en Almere hebben voedselbossen opgenomen in hun groenbeleid. Op landgoederen worden traditionele boomgaarden hersteld of uitgebreid met bijzondere soorten. En in nieuwbouwwijken verschijnen steeds vaker pluktuinen waar bewoners fruit en noten kunnen oogsten. Veel van deze bomen bloeien ook rijk, wat ze waardevol maakt voor bestuivers. Notenbomen als walnoot en boomhazelaar zijn bovendien sterke, droogtetolerante bomen die goed tegen het veranderende klimaat kunnen. Dat maakt ze interessant voor projecten waar je meer wilt dan alleen sierbomen. In dit artikel beschrijven we een aantal bijzondere fruit- en notenbomen die het waard zijn om te kennen.

Welke bijzondere fruitbomen zijn winterhard in ons klimaat?
 

Asimina triloba (Pawpaw)

De pawpaw is misschien wel de meest verrassende fruitboom voor ons klimaat. Grote bladeren die er tropisch uitzien, donkerrode bloemen in het voorjaar, en vruchten met een smaak die doet denken aan banaan en mango.
Ondanks dat uiterlijk is Asimina triloba volledig winterhard tot -25 graden. De soort komt oorspronkelijk uit het oosten van Noord-Amerika, waar het klimaat vergelijkbaar is met dat van ons. Een belangrijk punt: voor een betrouwbare vruchtzetting plant je minimaal twee bomen dicht bij elkaar, zodat ze elkaar kunnen bestuiven. 
Hoogte: 5-8 meter. Geschikt voor voedselbossen, bijzondere tuinen en beschutte plekken met voldoende ruimte.

Mespilus germanica (Mispel)

De mispel is een boom met een lang verleden. Eeuwenlang was het een vaste waarde in Europese tuinen en boomgaarden, maar de laatste decennia is de soort wat uit beeld geraakt. Dat is jammer, want het is een van de meest bijzondere fruitbomen die je kunt planten. De boom groeit grillig, heeft mooi blad met herfstkleuring, en draagt vruchten die na de eerste nachtvorst zacht worden. Dat narijpen heet 'letten'. Eenmaal zacht smaken de vruchten als een mix van appeltaart en appelmoes.
Cultivars: 'Westerveld' (betrouwbare vruchtkwaliteit) en 'Bredase Reus' (grotere vruchten, hoge opbrengst).
Hoogte: 4-6 meter. De grillige groeiwijze maakt de mispel ook als sierboom de moeite waard, vooral in historische tuinen, op landgoederen en in pluktuinen.

Zanthoxylum simulans (Szechuanpeper)

Een soort die de meeste mensen niet verwachten op een kwekerij. De gedroogde vruchtschillen van Zanthoxylum simulans zijn de specerij die je kent uit de Aziatische keuken, met die kenmerkende tintelende smaak. De boom zelf is een kleine boom of grote struik met fijn blad en vruchten die in het najaar rood verkleuren. De szechuanpeper vraagt een beschutte, zonnige standplaats en goed doorlatende grond. In eetbare tuinen en educatieve projecten of pluktuinen levert de boom altijd gespreksstof op.
Hoogte: 3-5 meter. Geschikt voor tuinen, patio's en kleinschalige eetbare beplantingen.

Cydonia oblonga (Kweepeer)

De kweepeer is een onderschatte boom. In het voorjaar grote, witroze bloemen. In de herfst zware, goudgele vruchten die sterk geuren. In de winter een mooie, open takstructuur. Het is een boom die er het hele jaar door anders uitziet. De vruchten zijn niet rauw te eten, maar na koken ontstaat een diep aromatische smaak die je nergens anders vindt. Kweegelei, compote, of verwerkt in wildgerechten. 
Cultivars: 'Vranja' (peervormig, betrouwbare productie) en 'Leskovacka' (appelvormig, eveneens betrouwbaar). 
Hoogte: 4-6 meter. Leverbaar als hoogstam en meerstammig. Past in tuinen, boomgaarden en pluktuinen. Niet veeleisend qua grond, maar doet het beste op een zonnige standplaats.

Diospyros virginiana (Amerikaanse persimmon)

De meeste mensen kennen de kaki uit de supermarkt. Dat is de Aziatische variant, Diospyros kaki. Maar er bestaat ook een Amerikaanse soort: Diospyros virginiana. Die is winterharder dan de Aziatische kaki en daardoor betrouwbaarder in Noordwest-Europa.
De vruchten zijn zoet en aromatisch, mits ze volledig aan de boom narijpen. Daarnaast is het een mooie boom om naar te kijken: opvallende herfstverkleuring in geel en oranje, en een geblokte schorsstructuur die in de winter goed zichtbaar is.
Hoogte: 8-12 meter. Geschikt voor voedselbossen en grotere tuinen waar ruimte is voor een middelgrote boom.

Welke notenbomen zijn geschikt?

Notenbomen zijn vaak grote bomen die in een project een heel andere rol vervullen dan fruitbomen. Ze worden oud, bieden schaduw, en leveren daarnaast een oogst. In voedselbossen vormen notenbomen vaak de bovenste laag: het bladerdak waar de rest van de beplanting onder groeit.

Juglans regia (Walnoot)

De walnoot is de bekendste notenboom en dat is niet zonder reden. Een brede kroon, aromatisch blad dat in de zomer een dichte schaduw geeft, en uiteraard de walnoten zelf. Het is een boom die ruimte nodig heeft, maar die daar veel voor teruggeeft.
Cultivars: 'Franquette' (loopt laat uit, waardoor de bloei minder vorstgevoelig is; zeer geschikt voor ons klimaat), 'Lara' (compactere groei, vroege en rijke vruchtzetting; interessant voor kleinere tuinen) en 'Lange van Lod' (traditioneel ras met grote, langwerpige noten en goede smaak).
Hoogte: 12-20 meter. Past in particuliere tuinen met voldoende ruimte, op landgoederen, in parken en als bovenlaag in voedselbossen.

Corylus colurna (Boomhazelaar)

De gewone hazelaar is een struik, maar Corylus colurna groeit als volwaardige boom met een rechte stam en regelmatige, piramidale kroon. De kurkachtige bast is het hele jaar door een opvallend kenmerk. De eetbare hazelnoten verschijnen in september.Wat de boomhazelaar extra interessant maakt: het is een sterke, droogtetolerante boom die goed presteert in stedelijke omstandigheden. Daarmee is het een van de weinige notenbomen die je ook als laanboom of in verharde omgevingen kunt inzetten. 
Hoogte: 12-18 meter. Geschikt voor lanen, parken, pleinen en stedelijke projecten.

Carya illinoinensis (Pecan)

De pecannoot is een boom voor grote projecten. Een open, luchtige kroon met samengestelde bladeren die in de herfst warmgeel verkleuren. Vruchtzetting is in Noordwest-Europa op latere leeftijd mogelijk, maar ook zonder noten is dit een mooie park- en landschapsboom door zijn formaat en kroonvorm. 
Hoogte: 15-25 meter. Geschikt voor landgoederen, grote tuinen en voedselbossen waar ruimte geen beperking is.

Waar moet je op letten bij eetbare bomen in projecten?
 

Bestuiving

Sommige fruitbomen, zoals de pawpaw, hebben een tweede boom nodig voor vruchtzetting. Check dit altijd voordat je een enkele boom specificeert.

Standplaats en microklimaat

Soorten als Cydonia, Zanthoxylum en Diospyros profiteren van een warme, beschutte standplaats.
In een stadstuin of tegen een zuidmuur presteren ze beter dan op een open, winderig terrein.
Bij notenbomen speelt vooral ruimte een rol: walnoot en pecan hebben een flinke kroon nodig.

Vruchten in openbare ruimte

Als je eetbare bomen plant in openbaar groen, houd dan rekening met onderhoud: vruchten die niet geplukt worden, vallen op de grond.
Kies soorten waarvan de vruchten klein zijn of laat geoogst worden, of plant ze op plekken waar dat geen overlast geeft.
Noten zijn in dat opzicht makkelijker dan zacht fruit.

Eetbare bomen in voedselbossen

In een voedselbos werk je met meerdere lagen. Notenbomen als walnoot en pecan vormen de bovenste laag. Fruitbomen als mispel, kweepeer en pawpaw passen in de middenlaag. Daaronder kun je werken met bessenstruiken, kruiden en bodembedekkers.
Die gelaagdheid maakt een voedselbos productief en ecologisch waardevol tegelijk.

Conclusie

Bijzondere fruit- en notenbomen bieden mogelijkheden die verder gaan dan de standaard appel of peer. Ze zijn winterhard in ons klimaat, zien er als boom goed uit, en passen in de groeiende vraag naar voedselbossen, pluktuinen en eetbaar openbaar groen.
De soorten in dit artikel laten zien dat het sortiment breder is dan veel mensen denken. Wil je weten welke eetbare bomen passen bij jouw project? Neem contact op met onze adviseurs voor advies over standplaats, maatvoering en beschikbaarheid.